13.02.2018

Кыргыз тили

Эне тили катары кыргыз жана орус тилдери боюнча, экинчи тил катары кыргыз жана орус тилдери боюнча, ошондой эле кыргыз жана орус адабияттары боюнча облустук турдун өткөрүлүшү

Жалпы маалымат

 

Мектеп олимпиадасынын облустук турунун өткөрүлүшү чынчыл атаандаштык, ак ниеттүүлүк жана билимге, конкурсанттардын жөндөмдөрүнө, инсандык өзгөчөлүктөрүнө карата сый-урмат атмосферасынын жаратылышын талап кылат. Олимпиада тапшырмаларын аткарууда катышуучулар сабактарда калыптандырылган жөндөмдөр менен көндүмдөрдү көрсөтүүгө тийиш, бирок олимпиада тапшырмалары – бул татаалдыктын жогорку деңгээлиндеги тапшырмалар.

Окуучулардын кыргыз жана орус тилдери, кыргыз жана орус адабияттары боюнча олимпиадасынын облустук этабы тиешелүү окутуу тилдеринде билим берүү жүргүзүлгөн класстарда эки күндө өткөрүлөт.

1-күн. Оозеки этап. Конкурсант тарабынан алдын-ала тандалган жана даярдалган чыгарманын же андан алынган бир үзүндүнүн көркөм окулушу жана тандоонун негизделиши менен чыгарманын талданышы. Олимпиада катышуучулары адабий чыгармаларды жатка көркөм окуу жөндөмүн көрсөтөт. Адабий чыгарманын көркөм окулушун баалоо менен бирге окуучулардын бул чыгарманы эмне үчүн тандаганын, анда кайсы көркөм баалуулуктар камтылганын сабаттуу, негиздүү, кеп маданиятынын талаптарына ылайык түрдө түшүндүрүү жөндөмү да бааланат. Ошондой эле калыстар тобу тарабынан берилген суроолорго да жооп берүү керек. Олимпиаданын биринчи күнүндө апелляция БОЛБОЙТ.

2-күн. Жазуу этабы. Тапшырма аткаруу убагы: жазуу этабы – 4 саат (тил тапшырмасын аткарууга 2 саат жана адабий чыгармага карата пикир жазууга 2 саат). Тапшырманын ар бир тиби белгилүү упай саны менен бааланат.

Олимпиада тапшырмаларынын аткарылышынын башкы критерийи – өз алдынчалык.

Облустук турдун жазуу этабын өткөрүүдө катышуучулар бир партага бир кишиден жайгаштырылат. Окуучулар тапшырмалар комплекти, жазма кагаз буюмдары (дептерлер, калемдер) менен камсыздалат, тапшырма аткаруу эрежелери менен тааныштырылат, аларга тапшырма аткаруунун техникалык жагы боюнча инструктаж өткөрүлөт. Конкурсанттарда кошумча материалдын (көркөм адабият тексттери, түрдүү сөздүктөр, окутуу-методикалык адабият, мобилдик байланыш каражаттары, компьютер ж.б.) болушуна жол берилбейт.

Олимпиадада телефон чалууларга жана социалдык тармактардагы коммуникацияга, олимпиада катышуучулары тарабынан тапшырмалардын талкууланышына жана орток аткарылышына тыюу салынат. Бул шарттар бузулганда, окуучу олимпиада катышуучуларынын курамынан чыгарылат.

Тапшырмаларды орток аткаруу же көчүрүү фактылары байкалган иштер аткарылган тапшырмалардын сапаты жана санына карабастан «0» деген упай менен бааланат.

Иштер алдын-ала коддолот. Калыстардын катышуучунун фамилиясын, катышуучу окуган мектептин номерин ж.б.у.с. жагдайларды аныктоого багытталган суроолоруна жол берилбейт.

Тапшырма аткаруу убагы аягына чыкканда, иштер олимпиаданын конкреттүү уюштуруучусунун өкүлүнө тапшырылат. Облустук этаптын калыстары аткарылган олимпиада тапшырмаларын баалайт; аткарылган олимпиада тапшырмаларын талдайт; олимпиаданын тиешелүү этабынын уюштуруу комитети менен бирге апелляцияларды карайт.

Аткарылган тапшырмалар калыстар тарабынан тапшырмаларды иштеп чыгуучу топ сунуштаган баалоо критерийлери жана методикасына жараша бааланат. Баалар упайлар түрүндө берилет.

Эгер катышуучу черновик колдонгон болсо, аны иш менен бирге тапшырат. Калыстар таза кагаздагы жазууларды баалайт. Черновиктер текшерилбейт.

Жыйынтык упай ар бир тапшырма үчүн алынган упайларды кошуу жолу менен аныкталат жана атайын протокол түзүлөт. Ал протоколдо иштин шифри, упайлар жана калыстар тобунун бүткүл мүчөлөрүнүн кол тамгалары орун алат. Олимпиада катышуучуларынын бардык иштеринин текшерилиш натыйжаларын калыстар тобу олимпиада катышуучуларынын иштерин баалоо боюнча жыйынтык ведомостуна киргизет.

            Баалоо критерийлери, ачкычтар жана тапшырманын аткарылышына байланыштуу комментарийлер конкурсанттар тарабынан аткарылган иштерди баалоо жана аларды критерийлер жана талаптар менен салыштыруу үчүн калыстар тобуна берилет. Жыйынтык упай жазуу жана оозеки этаптардын бааларын кошуу жолу менен аныкталат.

 

Тапшырмалардын мүнөздөмөсү

Тапшырмалар. Конкурсанттарга сунуш кылынган тапшырмалар тил илиминин бардык бөлүмдөрүн чагылдырат жана окуучулардын жөн гана билимге түз жетүүсүнө эмес, билимин чыгармачылык менен колдонуусуна жана сабактарда калыптандырылган (лексика, грамматика, пунктуация, окуу жана түшүнүү ж.б.у.с. боюнча) жөндөмдөрдү көрсөтүп берүүсүнө багытталган. Олимпиада үчүн төмөнкү типтердеги түрдүү тапшырмалар сунуш кылынышы мүмкүн:

  • контекстке жараша синоним жана антонимдердин тандалышы;
  • иретке келтирүү (бири-биринен ажыратылган сүйлөмдөрдөн же абзацтардан ырааттуу текст түзүү; чаржайыт түрдө берилген окуялардын иретин калыбына келтирүү);
  • текстте калтырылган бош жерлерди түрдүү сөз түркүмдөрүнө таандык сөздөр менен толуктоо;
  • трансформация, өзгөртүү, алмаштыруу;
  • айтымды (сүйлөмдү) аяктоо (жетишпеген компонентти табуу);
  • жабык жана ачык типтеги суроолорго жооп берүү (кыска жана кеңири);
  • бир тил ичинде өзгөртүп кайра айтуу;
  • окулган тексттин стилин негиздеп түшүндүрүү;
  • жалпы текстти жана анын айрым бөлүктөрүн окуп түшүнүү, тексттин мааниси боюнча берилген суроолордун туура жоопторун таба билүү;
  • тыныш белгилерин туура коё билүү;
  • сөздөргө мүчөлөрдү туура жалгай билүү;
  • сөздөрдүн сүйлөм ичинде аткарган кызматын аныктай билүү;
  • сүйлөмдөрдү адабий тилдин нормасына ылайык түзө билүү ж.б.у.с.

Пикир. Пикир жазуу үчүн окуучуларга адабий тексттер сунуш кылынат. Бул тексттер – көмөкчү суроолор менен коштолгон анча чоң эмес көлөмдөгү тексттер. Ал суроолордун негизинде олимпиаданын катышуучусу өз ишин жаза алат. Тапшырмаларды окутуу тилинде аткара турган окуучуларга салыштыруу үчүн 2 текст сунуш кылынат.

Тексттер төмөнкү талаптарга ылайык тандалган: аутенттик (чындыкка шайкеш), тема жана социомаданият жагынан ылайыктуу, окуучунун жаш өзгөчөлүктөрү жана окурман муктаждыктары эске алынган.

Жазылган иш бүтүн, ырааттуу, аягына чыккан текст болууга тийиш.                      

Катышуучу:

  • бардык жагдайларды жана деталдарды эске алып, ырааттуу текст жазса;
  • текстте берилген окуяларга, буюмдарга, каармандарга, кубулуштарга өз мамилесин туюндурса;
  • негизги проблемаларды атаса жана автордун ага болгон мамилесин билдирсе;
  • жүйөлөрдү колдонуп, теманын формулировкасына таянып жана өз ойлорун тексттен, башка чыгармалардан, жеке тажрыйбасынан алынган мисалдар менен чагылдырып ой жүгүртсө,

жазылган иш жакшы деп эсептелет.

Тил жагынан катышуучу

  • бай сөз запасын;
  • грамматикалык конструкцияларды түрдүүчө колдоно билүү жөндөмдүүлүгүн;
  • теориялык-адабий түшүнүктөргө (троп жана стилистикалык фигуралардын аттарына) ээ экенин  ж.б.у.с. көрсөтөт.

Окулган тексттин негизинде өзүнүн ырааттуу айтымын (пикир) жаратуу аракети кептин «ой жүгүртүү» деген тибине шайкеш болуп, айтымы белгилүү түзүлүштө болууга тийиш. Олимпиада катышуучусунун окулган текстти колдонуу менен өз ойлорун жана ырастоолорун негиздеп берүү жөндөмдүүлүгүнө өзгөчө көңүл бурулат.

Иштин көлөмү эң аз дегенде 150 сөздү түзөт. Эгер иш кайра айтылган же көп бөлүгү кайра көчүрүлгөн комментарийсиз баштапкы тексттен гана турса, анда иш нөл упай менен бааланат.

Ишти текшерүүдө төмөнкү жөндөмдөр бааланат: конкурсант

  • берилген темага жараша текст түзөт;
  • ой жүгүртүүнүн далилдөөчү бөлүгүн курууда өз ойлорун логикалуу түрдө билдирет;
  • ынанымдуу жүйөлөрдү келтирет;
  • автордун белгиленген көйгөйлөргө карата болгон мамилесин аныктайт;
  • өз позициясын чагылдырат (автордуку менен салыштырат);
  • иштин жанры жана темасына жараша тил каражаттарын тандайт;
  • текстти адабий тилдин нормаларына жараша түзөт.

Жатка көркөм окуу. Көркөм окуу үчүн окуучунун жаш өзгөчөлүктөрү жана окурмандык муктаждыктары эске алынып, мектеп программасынан тышкары чыгармалар (ырлар, эпикалык же драмалык чыгармалардан үзүндүлөр) сунуш кылынат.

Көлөмү жагынан чоң же үндүн катуу чыңалышын талап кылган чыгармалар аткарылбоого тийиш, буларды өздөштүрүү аткаруучунун психикасы үчүн оор жүк болот. Ошондой эле көркөм окуу үчүн аткаруучунун жашына мүнөздүү эмес, жеке тажрыйбасынан узак ойлор жана сезимдер чагылдырылган чыгармаларды да албоо керек.

Ар бир окуучунун көркөм окуусунун узактыгы 5-7 мүнөттү түзөт.

Жатка көркөм окууну баалоонун негизги критерийлери:

  • текстти жакшы билүү;
  • кеп техникасы (дикция, орфоэпия, үндүн күчү);
  • кеп логикасы (логикалуу басымдарды жана тынымдарды сактоо);
  • эмоционалдуу-образдуу көркөмдүүлүк (эмоционалдуулук, чыгармага карата маанайды, өз мамилесин туюндуруу);
  • жаңсоо жана мимиканын колдонулушунун орундуулугу.

Чыгарманын тандалышын негиздеп берүү жана көркөм өзгөчөлүктөрүн мүнөздөө. Оозеки жоопторду баалоодо калыстар төмөнкү негизги критерийлерди жетекчиликке алат:

Конкурсант

  • мазмундуу жүйөлөрдү келтирүү менен чыгарманын тандалышын түшүндүрөт;
  • окулган чыгарманын идеялык-эстетикалык мазмунун ачып берүүдө көркөм каражаттардын ролун аныктайт;
  • чыгарманын көркөм өзгөчөлүктөрүн мүнөздөөдө теориялык-адабий түшүнүктөрдү колдонот;
  • жоопту сабаттуу, логикалуу, ырааттуу түрдө курат.

Чыгарманы сахналаштыруу, аны айтууда атайын кийимдерди кийүү ж.б.у.с. талап кылынбайт жана БААЛАНБАЙТ. Анткени бул негизги талаптарга туура келбейт. Эң негизги нерсе – окуучу авторду, анын чыгармасынын маанисин, автордун позициясын, ал позицияны туюндурууда колдонгон ыкмаларын түшүнүшү керек. Көркөм окулган тексттин талданышы ушул жагдайды чагылдырып бериши керек.

Көрсөтүлгөн предметтер боюнча тапшырмаларды иштеп чыгууда учурда колдонулуп                      жаткан билим берүү стандарттарында каралган тил билүү деңгээли эске алынат.